Putten in beeld: Dorpsfilm uit 1951

[PUTTEN] De tv-serie ‘Ons dorp’ van Omroep Gelderland neemt de kijker mee terug naar de jaren 50 en 60 van de vorige eeuw. ‘Ons Dorp’ is iedere maandag te zien op TV-Gelderland. Veel plaatsen zijn Putten al voorgegaan, maar op maandag 9 mei om 17.20 uur zendt Omroep Gelderland de dorpsfilm van Putten in zwart-witbeelden uit 1951 uit. De uitzending wordt op 9 mei elk uur herhaald en via ‘Uitzending gemist’ kan het programma alsnog bekeken worden. De beelden worden toegelicht door plaatsgenoten Peter Kieft en Evert de Graaf.

Peter Kieft met zijn vrouw Klaasje en Evert de Graaf reisden op donderdag 20 januari af naar de studio van Omroep Gelderland in Arnhem. ,,Van tevoren hadden we een link toegestuurd gekregen met de zwart-witbeelden van ons dorp Putten, gemaakt in 1951.Verder hadden we geen enkele informatie over deze dorpsfilm. Het was onze taak om toelichting te geven bij de beelden die we zagen, want er waren geen geluidsopnamen bij”, legt De Graaf uit. ,,De dorpsfilm begon met beelden van jhr. mr. W.F. Quarles van Ufford, die van 1949 tot en met 1978 burgemeester van ons dorp was. Ook was er gefilmd bij enige lagere scholen in Putten. Als eerste zagen we opnames van de CNS Papiermakerstraat, nu Bij de Bron en van de kleuterschool aldaar. Beelden van spelende kinderen op het schoolplein en klassen die naar binnen werden geleid voor de te volgen lessen van hun leidsters en schoolmeesters. Ook beelden van kinderen van de openbare lagere school op de markt. Tijdens de razzia hadden daar nog op 1 oktober 1944 honderden mannen opgesloten gezeten. De school werd kort na de filmopnames in 1953 afgebroken. Putten telde in 1951 nog maar drie kerken: de Oude Kerk van de hervormde gemeente, de katholieke kerk aan de Brinkstraat en de gereformeerde kerk aan de Achterstraat. De laatste kerk kwam niet in beeld, de andere twee wel.”

De Graaf vervolgt: ,,Het viel ons op, dat er vele Puttense verenigingen en sportclubs in beeld kwamen tijdens een parade door ons dorp, zoals het Puttens Mannenkoor en muziekvereniging Excelsior. Voetbalverenigingen als Houdt Goede Moed (HGM), Puttense Voetbalvereniging (PVV) en Oefening Maakt Sterk (OMS) en VVMV uit Koudhoorn. Dus geen beelden van SDC en Rood Wit, want die clubs werden opgericht in 1952 en 1958. Bijeenkomsten van denksportclubs als de Puttense Damclub (PDC) en de Puttense Schaakvereniging (PSV) waren te zien. Natuurlijk ontbraken er ook geen beelden van trainingen van de bloeiende gymnastiekverenigingen als Putten Vooruit en Hercules. Ook werd er druk getennist op de tennisbaan van John Deckers bij d’Olde Deel, waar ‘leden van de gegoede burgerij’ hun sport bedreven. Op die plek is nu de autorijschool van Roordink. In de lange stoet ontbraken natuurlijk niet de wandelaars van onze lokale club Wandelen Is Ons Streven (WIOS).”

,,Er waren verder prachtige beelden van het in 1949 geopende Klein Zwitserland, het idyllisch gelegen bosbad aan de noordkant van ons dorp, maar wel gesitueerd aan de Zuiderveldweg, omdat het ten zuiden van kasteel Groevenbeek lag. Het bosbad werd gevuld met bronwater, ter plekke opgepompt. Omdat er geen druppel chloor in het bronwater zat, werden er karpers in losgelaten om de algen te bestrijden”, aldus De Graaf.

,,Bij het zien van een grote parade door ons dorp, dachten Peter Kieft en ik, dat het opnames waren van de Puttense Avondvierdaagse. In ieder geval niet van de grote optocht op Koninginnedag, want de kinderen droegen geen sjerpen en papieren kroontjes op hun hoofd. Het bleek toch anders te zijn. Maar daar later over.”

Ook presenteerden zich een aantal Puttense bedrijven in deze film. Te beginnen met interessante beelden van de coöperatieve melkfabriek aan de Stationsstraat, daar waar nu de Mennestraat begint. Melkrijders die met paard-en-wagen de gevulde melkbussen bij de boeren in het buitengebied hadden opgehaald en uitlaadden bij de melkfabriek waar er meerdere producten van werden gemaakt. Beelden van kledingzaken van Van der Zanden, waar nu de viszaak van Foppen is, en Slot Amptmeier, nu de modezaak van Klein. Meelhandel Dekker aan de Enghuusweg, kolenboer Van de Weitgraven, op de splitsing van Dorpsstraat en Achterstraat, kruidenier Van Aller aan de Poststraat en de slagerij van Henk Vonhof. Met zijn gezin en met zijn broer Joop, allebei teruggekeerd uit de concentratiekampen, staan ze voor de slagerij Goed en Goedkoop, die toen gevestigd was aan de Halvinkhuizerweg, waar nu het Kerkwegje begint. Ook het café van de familie De Hartigh aan de Voorthuizerstraat was te zien, waar nu nog het distributiecentrum staat. Het café stond tussen de bomen en op enige afstand van de Voorthuizerstraat. Voor de echte ‘innemers’ in Putten een bekend en geliefd adres, omdat ze ongezien daar konden binnen lopen.

,,Na de opname in de Arnhemse studio raakte ik in gesprek met Boudewijn Bleekman, de redacteur van ‘Ons Dorp’ bij Omroep Gelderland. Hij gaf mij informatie over de ontstaansgeschiedenis van de dorpsfilms. Het idee ‘Heel Nederland op de film’ werd in 1950 bedacht door zakenman Johannes Willem Lambertus Adolfs (1917 – 1977) uit Enschede. In samenwerking met de voorzitter van de Nederlandse Federatie van Harmonie- en Fanfaregezelschappen, C.G.M. van Riel werd een ‘Landelijke filmactie’ opgezet. Adolfs startte op 12 december 1948 met een proefproject in Losser. De première van die film was op 7 mei 1949. In datzelfde jaar werd ook ‘Euphonia’, het Algemeen Nederlands Zangersblad erbij betrokken. Het eigenlijke doel van deze filmactie van Adolfs was: reclame te maken voor de muziekverenigingen in alle Nederlandse dorpen”, legt De Graaf uit. ,,Bleekman gaf mij de titel van een brochure uit 2003 van Eddy Appels: ‘Heel Nederland op de film. De dorpsfilms van J.W L. Adolfs’. In deze brochure vond ik de nodige achtergrondinformatie over de ontstaansgeschiedenis van de dorpsfilms.”

‘Iedere inwoner van Nederland, die in een plaats beneden de 10.000 inwoners woont, zal zichzelf als een filmster op het witte doek zien.’ Het was de bedoeling de dorpsfilms te vertonen in bioscopen en zalen en tegen betaling van entreegelden konden de dorpsbewoners vervolgens de film bekijken. Razend benieuwd of ze zichzelf in beeld zagen komen. De deelnemende muziekverenigingen, maar ook snel andere sportclubs, mochten tachtig procent van de inkomsten opstrijken en de overige twintig procent ging naar Adolfs. Wel stelde de heer Adolfs voor ook in plaatsen te gaan filmen boven de 10.000 inwoners. ‘Een plaats van bijvoorbeeld 12.500 inwoners waar een overwegende landbouwbevolking woont en waar het centrum van de plaats 6000 inwoners telt, is zeer geschikt, omdat daar nog van een saamhorigheidsgevoel gesproken kan worden en zeer veel mensen elkaar nog kennen en groeten en de filmopnamen zich tot de kern van de plaats beperken.’ Alsof dit citaat van Adolfs geschreven was voor de situatie in Putten, dat toen inderdaad rond de 12.500 inwoners telde! De eerste provincie waar Adolfs begon met filmen in 1949 was Friesland. Ook in andere provincies, in tientallen plaatsen, werden in de jaren 50 en 60 deze dorpsfilms opgenomen.

,,Na het lezen van de brochure ‘Heel Nederland op de film’, bezocht ik enige ochtenden het Puttense gemeentearchief en nam de jaargangen 1951 en 1952 door van het Puttens Nieuwsblad. Daar vond ik de nodige aanvullende informatie over de opnames van deze dorpsfilm in Putten. Niet op de voorpagina’s, geen vette koppen, maar kleine berichten op de binnenpagina’s van de toen dunne kranten. Tijdens dit spitwerk ontdekte ik enige verrassende zaken over de dorpsfilm en de lokale situatie in de beginjaren 50 van ons dorp”, vertelt De Graaf. ,,Het Puttens Mannenkoor en Excelsior namen het initiatief in Putten voor deze film, na contact te hebben gehad met Adolfs. Het waren leden van deze beide muziekverenigingen die andere verenigingen en bedrijven in Putten langsgingen, om hen over te halen mee te doen aan deze dorpsfilm. Zo ontdekte ik in het Puttens Nieuwsblad van 13 juli 1951 dat er in Putten al een Zwemclub Vale Ouwe was. Niet eerder had ik gehoord van het bestaan van een zwemclub met de naam Vale Ouwe. Wel bestaat er al vele jaren een tennisclub met die naam in Putten. In genoemde krant las ik, dat al in dat jaar van de filmopnames er een internationaal toernooi in het bosbad Klein Zwitserland werd gehouden, met onder andere deelname van een Deense Ploeg uit Odense. De Denen werden ondergebracht bij leden van de Vale Ouwe. Jammer genoeg waren er geen beelden van dit toernooi, maar er werd wel een zwem- en polotraining gegeven. Het was toen een 50 meter bad, waar het diepe gedeelte door een houten brug, met gaas er onder, gescheiden werd van het ondiepe gedeelte met een glijbaan voor de kleintjes.”

,,In de dorpsfilm zagen we opnames van de oostkant van ons dorp, waar toen de nieuwbouw plaatsvond. Beelden van de Schoolstraat, aangelegd in 1950, omdat er een nieuwe lagere school gebouwd zou worden. De Papiermakerstraatschool werd te groot, meer dan 500 leerlingen. Daarom werd die school opgesplitst en verrees er de nieuwe CNS Van Damschool, genoemd naar een bekende Puttense bestuurder. Het werd de bekende ‘rondedakschool’. Natuurlijk werd er ook gefilmd op de woensdagmorgen, de marktdag van Putten. Boeren en boerinnen, vaak nog in klederdracht, liepen over de markt met op de achtergrond de Eierhal, die in 1929 gebouwd was. Dit markante gebouw werd afgebroken in 1977, omdat daar het nieuwe gemeentehuis gebouwd moest worden. In de Eierhal werden de eieren met handjeklap verhandeld en in een landbouwschuur naast de Eierhal werden toen ook nog biggen ge- en verkocht. Verder werden er vele opnames gemaakt op het Feestterrein aan de Hoofdlaan. Daar voetbalde OMS, na 1952 SDC. Ook werd daar jaarlijks de kermis gehouden, die vele duizenden bezoekers trok. Vrijwilligers van de brandweer en EHBO’ers gaven er een demonstratie. Ook de ruitervereniging Het Gouden Hert verzorgde een demonstratie met hun springpaarden. Elders in het dorp werden meerdere opnames gemaakt, waarop toen bekende Puttenaren werden gefilmd, zoals de hervormde dominee J. van Wier en bij de molen Het Hert ook de dorpsfiguur ‘schele Evert’, de schillenboer, die met een handkar de huizen langsging om de schillen op te halen.”

,,Het was een grote parade die op woensdagavond 13 juni 1951 van start ging. Een parade speciaal voor deze dorpsfilm gehouden. De opnames waren dus niet tijdens de jaarlijkse Avondvierdaagse gemaakt, zoals we eerst dachten. In het Puttens Nieuwsblad van 1 juni stond het volgende citaat te lezen: ‘Met spanning wordt de opnamedag tegemoet gezien, want dan zal dankzij het Puttens Mannenkoor en Excelsior Putten het Nederlandse Hollywood kunnen worden’”, vertelt De graaf verder. ,,Tijdens deze parade door het dorp konden de verenigingen en sportclubs zich presenteren. Het werd een enorme stoet met vele honderden deelnemers. Onder goede weersomstandigheden vond op 13 juni de start om klokslag 18.30 uur plaats bij hotel-restaurant ’t Puttertje, in het centrum van het dorp. De deelnemers wandelden vooral door het centrum van het dorp, waar vele toeschouwers langs de route stonden. Na afloop werden er in Dorpshuis Stroud ook nog geluidopnames gemaakt, maar die zijn nooit meer opgedoken. In de loop van 1951 werd er bij de genoemde bedrijven die zich aangemeld hadden gefilmd en de heer Adolfs en zijn technici maakten er een film van 52 minuten van.”

Uiteindelijk ging de dorpsfilm van Putten in première op 3 en 4 maart 1952 in het Dorpshuis Stroud. In het Puttens Nieuwsblad van 21 maart 1952 stond het volgende kleine bericht:

‘Ruim 1100 mensen bezochten deze voorstellingen op 3 en 4 Maart jl., maar van verschillende kanten wordt steeds gevraagd of de film niet nog eens vertoond kan worden, daar velen teleurgesteld moesten worden wegens plaatsgebrek. Nu is er besloten dat op Maandag 31 Maart ’s avonds nog eens twee voorstellingen zullen worden gegeven in Stroud, waarvan bij de eerste ook de kinderen op speciale kinderkaartjes worden toegelaten. ’s Middags om 3 uur is er een speciale voorstelling voor Ouden van dagen. Alle oudjes boven de 60 jaar hebben gratis entree in Stroud. Deze middag wordt door de Unie van Vrouwelijke Vrijwilligers (UVV) verzorgd.’

,,Deze boeiende film is op maandag 9 mei te zien op TV-Gelderland. Door de redactie van ‘Ons Dorp’ is de film ingekort tot ongeveer 30 minuten. Een uniek tijdsdocument!”

Evert de Graaf, historicus

Het bericht Putten in beeld: Dorpsfilm uit 1951 verscheen eerst op Nieuws.nl.

Bron: Nieuws.nl